Samtímafrásagnir

 

Tyrkjaránið er alkunnugt á Íslandi ekki síst vegna þess að miklar heimildir eru til um það. Fregnir þess voru skrásettar snemma og ítarlega. Meðan skip hlaðin föngnum Íslendingum voru á leiðinni í þrælavistina voru landar þeirra þegar farnir að munda penna til að skrifa um þessi válegu tíðindi. Þessu var haldið áfram næstu áratugina. Skrifin eru af ýmsu tagi - ferðasögur, frásagnir, annálar, skýrslur, sendibréf, rímur, kvæði.

Helstu og elstu rit um Tyrkjaránið eru þessi:


1. Frásögn Kláusar Eyjólfssonar lögréttumanns á Hólmum í Landeyjum. Rit sitt byggði Kláus á frásögn nokkurra þeirra sem komust undan í ráninu. Saga Kláusar er upphaflega rituð þegar í júlí 1627.

2. Reisubók Ólafs Egilssonar sóknarprests frá Ofanleiti í Vestmannaeyjum af herleiðingu hans til Algeirsborgar og heimkomu árið eftir. Ólafur segir nær eingöngu frá eigin reynslu en vitnar stöku sinnum í aðra sjónarvotta.

3. Tyrkjaránssaga Björns Jónssonar á Skarðsá. Björn var ráðinn til að skrifa sögu ránsins, að mestu eftir rituðum heimildum, þ.e. frásögum Ólafs og Kláusar en einnig eftir sendibréfum frá Algeirsborg, smærri greinum og tveim frásögum hertekinna og fríkeyptra manna sem nú eru glataðar, annarri um Vestmannaeyjaherförina eftir Einar Loftsson og hinni um Grindavíkurránið og vistina í Marokkó eftir Halldór Jónsson.


4. Frásögn austfirskra skólapilta í Skálholti um ránið á Austfjörðum, skrifuð veturinn eftir ránið.

5. Fjögur sendibréf Íslendinga frá Algeirsborg sem voru skrifuð 1630, 1631 og 1635.

Flest þessara rita gengu manna á meðal í afskriftum gegnum aldir. Jón Þorkelsson þjóðskjalavörður tók sig svo til og safnaði öllum skjölum sem hann komst yfir og gaf út á vegum Sögufélags 1906-1909 í miklu riti undir heitinu Tyrkjaránið á Íslandi 1627.

Um annan útkaupaleiðangur danskra sendimanna til að kaupa Íslendingum frelsi árið 1645 eru miklir skjalabunkar á Ríkisskjalasafninu í Kaupmannahöfn. Um þetta má lesa hér: Íslendingar keyptir heim í kjölfar Tyrkjaráns.

Tyrkjaránið var íslenskur atburður en jafnframt mjög alþjóðlegur. Um erlendar heimildir og fræðirit, sjá grein Þorsteins Helgasonar, Hverjir voru Tyrkjaránsmenn?